Audit xidmetinin teşkili, tenzimlenmesi ve tekmilleşdirilmesi

Q.R.Rzayev.


Azerbaycan Respublikasında suverenlik elde edil­dik­­den sonra iqtisa­diyyatın serbest bazar münasibetleri esa­sında inkişafı, müxtelif mülkiyyet formalarının ya­ran­ması, dünya ölkeleri ile iqtisadi inteqrasiyanın ge­niş­lenmesi iq­tisadi nezaret sisteminin yeniden qupulması mü­hüm mesele kimi qarşıya qoyuldu.
Yüksek seviyyede inkişaf etmiş bazar iqtisa­diy­ya­tı­na malik olan dünya­nın bir çox ölkelerinin tecrübesi gös­terir ki, şexsi mül­kiyyetin esas mülkiyyet forması kimi ölkelerde iqtisadi nezaret sistemi möhkem esaslara ma­likdir.
Belelikle respublikamızda dövlet nezaretine al­ter­nativ olan bir qurumun bazar iqtisadiyyatı struk­tu­runun ayrıl­maz ünsür­le­rinden biri olan auditin teşkili ve inkişafı çox böyük zeruri mese­le kimi qarşıda durur.
Azerbaycan Respublikasında dünya ölkeleri tecrü­besine ve serbest bazar iqtisadiyyatı teleblerine uyğun müs­­teqil auditor xid­metinin teşkiline dair normativ se­nedler 1994-1996-cı illerde qe­bul olunmuşdur. Bele ki, 1994-cü ilin sentyabrında «Auditor xid­me­ti haqqında» Azerbaycan Res­publikasının Qanu­nu, 1995-ci ilin iyu­nun­da Respublika Au­ditorlar Palatasının yaranmasına da­ir qerar ve 1995-ci ilin sentyabrında «Auditorlar Pala­tasının fealiyyetine dair esas­name» qebul olunmuşdur. 1996-cı ilin aprel ayından Azer­baycan Respublikası Auditorlar Palatası öz fea­liyyetine başlamışdır.
Qebul olunmuş esasnameye göre Azerbaycan Res­publikası Auditorlar Palatası auditorlar xidmetinin döv­let tenzimlenmesini ve inkişafını temin eden, mül­kiy­yet­çilerin em­lak hüquqlarını, dövletin, teserrüfat sub­yekt­lerinin ve auditorların menafeyini mü­da­fie eden, öz fea­liyyetinde res­publikanın qanun­vericilik aktla­rından ireli gelen teleb­lere serbest auditorlar ve auditor teşki­latları terefinden riayet olunmasına nezaret eden müsteqil ma­liyye orqanıdır.
Auditorlar fealiyyeti sahibkarlıq fealiyyeti olmaqla si­farişçi ile bağlanmış müqavile esasında iqtisadi sub­yek­tin teserrüfat-maliyye fealiyyetini ehate eden mü­hasibat (ma­liyye) hesabatı göstericilerini, mühasibat uço­tu se­nedlerini, maliy­ye öhdelik­le­rini, göstericilerinin eti­bar­lılı­ğını yox­la­maqla yanaşı onun idare edilmesi ve men­fe­etinin yük­sel­dilmesine dair optimal teklifler hazır­layır.
Azerbaycan Respublikasında mövcud olan qa­nun­vericiliye göre auditor nezareti kenar ve daxili audite ay­rılır. Kenar audit müsteqil, serbest auditorlar ve ya au­ditor fir­maları terefinden qarşılıqlı bağlanmış mü­qa­vile esasında icra olunur.
Daxili audit müessise terkibinde müşterek struktur böl­mesi ve ştat vahidi kimi fealiyyet gösterir ve daxili iq­tisadi nezaret orqanı olmaqla, yalnız mües­sisenin reh­be­rine ve ya direktorlar şurasına tabe olmaqla, onların müe­y­yen etdiyi meseleleri araş­dıraraq neticeleri haq­qın­da yalnız on­lara hesabat ve informasiya verir.
Auditin teşkili ve resmiyyete salınmasında mühüm mer­hele aparılan audit yoxlamasının neticelerini eks et­diren auditor reyinin tertib olunmasıdır. Azerbaycan Res­­­­­pub­li­ka­sında müey­yen olunmuş auditor standartına göre auditor reyinin aşağıdakı formaları vardır: şertsiz müsbet rey; şerti müsbet rey; menfi rey ve ya rey ver­mekden imtina etmek. Şertsiz müsbet rey auditorun ve ya auditor teşkilatının yox­ladıqları iqtisadi subyektin mü­­hasibat uçotu ve mühasibat (maliyye) hesabatının doğru ve etibarlı olmasına dair fi­kir­leri bildirir. Şertsiz müsbet rey o zaman verilir ki, aparılan audit neticesinde auditor qeti şekilde müeyyen edir ki, si­farişçinin mü­hasibat (maliyye) hesabatı Azerbaycan Res­pub­li­ka­sının mühasibat uçotu haqqında qanunun teleb­lerine ve diger qanunvericilik aktlarına uyğundur. Şerti müs­bet rey ise mehdudiyyeti olan reydir. Şerti müsbet reyde auditor teqdim etdiyi reyde müeyyen emeliyyatların düzgün icra olunmasını qeyd etmekle, hesabat dövrü erzinde mües­sisede icra olunmuş teserrüfat emeliyyat­larında bu­raxıl­mış nöqsan ve sehvleri resmileşdirir.
Auditor rey vermekden imtina etdikde bunu esaslı se­viyyede gösterir ve teqdim olunmuş mühasibat (ma­liyye) he­sabatının etibarlı olmadığını qeyd edir.
Auditor reyi iki nüsxeden ibaret tertib olunur ve on­lardan biri teserrüfat subyektinin rehberine, digeri ise au­ditor teşkilatında saxlanılır.
Tecrübe gösterir ki, her bir müessisede istehsal olun­­­­muş ve alıcılara satılmış mallar üzerinde nezaret, eml­akın ve pul vesaitinin qorunub saxlan­ması, mövcud olan xammal ve maliyye vesaiti ehtiyatlarının semereli is­tifade olunmasına nezaretin teşkili, mühasibat (ma­liyye) hesabatının etibarlı ter­tib olunması neticeleri au­ditor nezaretinin herterefli genişlenmesi ve istifade olun­ma­sından xeyli asılıdır.
Lakin teessüfle qeyd olunmalıdır ki, respublikada au­ditin teşkili ve aparılması sahesinde esaslı işler apa­rıl­masına ve bir sıra problemlerin hell olunması la­zım­dır.
Yüksek seviyyede inkişaf etmiş dünya ölkelerinde icra olunan bütün layiheler auditor nezaretinden keç­mek­le icra olunmasına vesiqe alır. Bir qayda olaraq icrası nezerde tu­tulan dövlet proqramları üzre layi­helerde bu meqsedle ay­rılmış vesaitin 1-2 faizi nezaret ted­birlerinin icra olun­masına serf olunur.
Respublikamızın idare ve müessiselerinde icra olu­nan teserrüfat emeliy­yat­larının qanunvericilik teleb­lerine uyğun olmasını, onların şeffaflığını ve deqiqliyini temin eden müs­teqil nezaret forması olan auditin geniş tetbiq olunması vacib şertdir. Ümumiyyetle bunu normal hal hesab etmek olmaz ki, Azerbaycan Respublikasının «Au­dit xidmetinin teşkili» haqqında qanunda bele res­pub­likada fealiyyet gös­teren şirket ve birliklerin illik auditor yoxlama­sından keç­meye dair qayda müeyyen olun­ma­mışdır. Hemin qanunda daxili auditin teşkili prin­sipleri ve onun mühüm mü­es­si­sedaxili iqtisadi neza­ret forması olduğu müeyyen olun­mamışdır.
Gösterilenleri nezere alaraq hesab edirik ki, respub­likamızda bazar iqti­sadiyyatı münasibetlerinin esaslı şe­kilde genişlenmesi ve iqtisadi islahatların heyata keçi­rildiyi şe­raitinde iqtisadi nezaretin ve bu esasda audit ne­zaretinin herterefli inkişafı ve genişlenmesi çox vacib amildir.